การที่หญิงชายแต่งงานกันแต่ไม่ประสงค์จะจดทะเบียนสมรส ถ้าสามีต้องการให้ภริยาอยู่บ้านดูแลลูกโดยไม่ให้ภริยาออกไปทำงานนอกบ้าน การที่สามีทำการค้าทำให้มีรายได้ซื้อบ้านและทรัพย์สิน ตอนนี้กิจการค้าขายไม่ค่อยดี ถ้าหากว่าวันข้างหน้าเกิดสามีมีหนี้สินต้องจ่าย บรรดาเจ้าหนี้ของสามีจะยึดทรัพย์สิน ดิฉันในฐานะภริยาจะมีสิทธิในบรรดาทรัพย์สินบ้างหรือไม่เพื่อมิให้เจ้าหนี้ยึดเอาไป
  

ปิยะวดี

.............................................................

โดยปกติการที่สามีภริยาไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน ไม่ได้ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ระหว่างสามีภริยาตามกฎหมาย จึงไม่มีเรื่องสินสมรส ทรัพย์สินใดใครเป็นผู้หามาได้จะเป็นสินส่วนตัวของผู้นั้นรวมทั้งหนี้สินต่าง ๆ หากมีขึ้นจะเป็นหนี้ส่วนตัวของผู้ก่อให้เกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม การที่หญิงชายมาอยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ถ้าหากได้มีการทำมาหาได้ร่วมกันเกิดทรัพย์สินขึ้นมา ทรัพย์สินที่หามาได้นั้นจะเป็นกรรมสิทธิ์รวมของหญิงชายคู่นี้ ดังนั้นถ้ามีหนี้สินและมีการฟ้องเรียกร้องหนี้ดังกล่าว จนศาลพิพากษาให้ชำระหนี้ สมมุติว่าเป็นเจ้าหนี้ของสามีจะขอบังคับคดียึดทรัพย์สินที่เป็นกรรมสิทธิ์รวม ภริยาที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสมีสิทธิที่จะร้องขอกันส่วนของตนได้

และแนวคำตัดสินของศาลจะให้อีกฝ่ายหนึ่งขอกันส่วนของตนได้หากเป็นทรัพย์สินที่เจ้าหนี้จะนำยึดนั้นเป็นทรัพย์สินที่ได้มาจากทั้งสองฝ่ายทำมาหาได้ร่วมกัน อย่างไรก็ตามเคยมีคดีหนึ่งที่ศาลได้ตัดสินให้หญิงชายที่อยู่กินกันฉันสามีภริยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส โดยศาลได้ขยายความไปถึงหญิงที่ทำหน้าที่เป็นแม่บ้านด้วย จึงทำให้หญิงในคดีนั้นมีสิทธิร้องขอกันส่วนของตนจากทรัพย์สินที่ถูกเจ้าหนี้ของสามีนำยึดได้ คือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5438/2537 ซึ่งวินิจฉัยว่า โจทก์กับจำเลยอยู่กินฉันสามีภริยาโดยมิได้จดทะเบียนสมรส แม้ตามกฎหมายจะไม่ถือว่าเป็นสามีภริยาโดยชอบด้วยกฎหมาย จึงไม่มีทรัพย์สินระหว่างสามีภริยาก็ตาม แต่ก็หากระทบกระเทือนถึงสิทธิในทรัพย์สินที่โจทก์กับจำเลยจะพึงมีพึงได้ตามกฎหมายทั่วไปไม่ โจทก์กับจำเลยอยู่กินและมีบุตรด้วยกัน 4 คน โจทก์เป็นแม่บ้านมีหน้าที่เลี้ยงดูบุตร ส่วนจำเลยเป็นผู้ทำมาค้าขายแล้วออกเงินซื้อที่ดินและบ้านพิพาทใช้เป็นที่อยู่อาศัยด้วยกันตลอดมา พฤติการณ์ย่อมถือได้ว่าโจทก์กับจำเลยร่วมกันทำมาหากินและมีเจตนาเป็นเจ้าของในทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน

ดังนั้นเราจึงต้องดูว่า ทรัพย์สินที่เจ้าหนี้จะนำมาขายทอดตลาดนั้น เจ้าของรวมได้ตกลงแบ่งกรรมสิทธิ์รวมกันแล้วหรือยัง ถ้าได้ความว่าเจ้าของรวมได้ตกลงแบ่งกรรมสิทธิ์รวมกันแล้ว แม้จะยังไม่ได้เข้าครอบครองก็ตาม ในฐานะเจ้าของรวมมีสิทธิที่จะขอกันส่วนที่ดินของตนก่อนจากเจ้าหนี้ของเจ้าของรวมอีกฝ่ายหากจะนำที่ดินออกขายทอดตลาดได้ (ดูคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2451/2548) แต่ถ้าเจ้าของรวมยังไม่ได้ตกลงแบ่งแยกการครอบครองเป็นส่วนสัด ซึ่งเจ้าหนี้ตามคำพิพากษามีสิทธิขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดที่ดินและบ้านพิพาทออกขายทอดตลาดทรัพย์ทั้งแปลงได้ เจ้าของรวมอีกฝ่ายหนึ่งจึงมีสิทธิเพียงร้องขอให้แบ่งเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดตามส่วนของตนเท่านั้น ตามประมวลกฎหมายพิจารณาความแพ่ง มาตรา 287.